EI + AI = IA in het kwadraat

Informatie verandert in een moordend tempo tot een wirwar van halve waarheden en klinkklare leugens. En door de opkomst van artificial intelligence (AI) wordt het steeds lastiger om feiten van ficties te onderscheiden. Het verspreiden van onwaarheden – gevoed door zowel actieve als passieve corruptie en machtsmisbruik – wint wereldwijd terrein.

Politiek leiderschap is afgegleden naar egoïstische en narcistische borstklopperij, gestoeld op een bodemloos moeras van leugens. Het populistisch paaien door de angstige volgers houdt dit wannabee-koning-gedrag in stand. Terwijl zulk leiderschap feitelijk neerkomt op ‘very-bad-governance’. Empathie is uit, ego is in. Angst wordt gezaaid en jaknikkers geoogst. Fraude gedijt daarin welig.

Bad governance

Er lijkt geen actieve herinnering te bestaan aan eerdere beloften. Ethiek is naar de achtergrond verdwenen. Opvallend is hoe moeiteloos en zonder schaamte mee wordt gemarcheerd met ‘de baas’ of ‘de groep’. Alsof het hier om schapen gaat, zonder eigen wil of keuze. De mens is toch geen lammetje? De homo sapiens beschikt als enige diersoort over een neocortex en andere relevante hersengebieden. Daardoor kunnen we taal koppelen aan gevoelens, redeneren, abstract denken en andere – puur menselijke – dingen. De mens heeft dus een eigen keuze, als-ie maar durft!

Pride

Waar is het tegengeluid? Want als integriteit en betrouwbaarheid verworden tot holle frasen, uit angst voor eigen huid en hachje, wat houdt dan nog een niets-dan-goedbedoelende auditor op de been in zo’n krachtenveld? AI gaat dat niet oplossen. Gelukkig kan de mens zelf nog altijd het verschil maken.

Hoe wil jij later herinnerd worden? Als een buigzame amoebe of als een stevige feitenpresentator?

Relevante vragen zijn bijvoorbeeld: moet je slim en sterk zijn om niet-integer leiderschap en groepsdruk te kunnen (h)erkennen en weerstaan? Of juist flexibel? Aan wiens gedrag wil jij je spiegelen? Hoe wil jij later herinnerd worden? Als een buigzame amoebe of als een stevige feitenpresentator? Dat laatste is met name relevant als het gaat om het ontdekken en tegengaan van integriteitsschendingen zoals fraude. En de belangrijke rol die internal audit hierin kan en mag spelen. Dat zijn uitdagingen waarbij toegepaste emotionele intelligentie (EI), met assistentie van AI, de internal auditor (IA) niet alleen oplossingen, maar vooral ook stevigheid en succes kunnen bieden. De titel verwijst dus naar een succesformule voor de IA in het kwadraat die de turbulente tijd van nu weet te trotseren. Pride zit er niet voor niets in!

Waarheidsvinding

Het onderzoeken van medemensen, in de context van (niet-)integer gedrag en handelen, wordt waarheidsvinding genoemd. Dat is een expertise. Sinds enkele jaren lijkt het willen vinden van waarheden door steeds meer beroepsgroepen te worden gebezigd. Ook door internal auditors. Maar past dat wel binnen de gedrags- en beroepsregels? In het Fraud Position Paper (2019) van het IIA staat de rol van internal audit bij fraudebeheersing als volgt beschreven: ‘Organizations should not expect internal audit’s skill set to include fraud investigation. Instead, internal audit should support the organization’s anti-fraud management efforts by providing necessary assurance services over internal controls designed to detect and prevent fraud.’

Het International Professional Practices Framework (IPPF) van het IIA benadrukt dat fraudeonderzoek (fraud investigation) niet thuishoort binnen het takenpakket van internal auditors. Van belang om te benadrukken is dat de IA een belangrijke rol kan hebben in fraudebeheersing, maar geen actieve rol speelt in de uitvoering van persoonsgerichte onderzoeken. Zo staat ook beschreven in de frauditingtheorie (2007; 2018).

Oorsprong

Waarheidsvinding vindt zijn oorsprong in het straf- en procesrecht. Het verwijst naar het zorgvuldig vaststellen van feiten door onderzoek, bewijs, hoor en wederhoor. In de context van integriteitgerelateerd onderzoek, dat door de onlosmakelijke betrokkenheid van de mens ook persoonsgericht onderzoek wordt genoemd, is er de volgende definitie: ‘Waarheidsvinding is het in opdracht van een daartoe bevoegde opdrachtgever verzamelen van bewijs rondom een integriteitgerelateerd vraagstuk, door middel van een feitenonderzoek. Ten eerste wordt bepaald of het vraagstuk onderzoekbaar en onderzoekwaardig is. Als dat het geval is worden vooraf de onderzoeksdoelstelling en reikwijdte bepaald. Het onderzoek dient om het vraagstuk te bevestigen of te ontkrachten. De aanpak dient proportioneel en subsidiair te zijn en uitgevoerd door onafhankelijke en daartoe aantoonbaar gekwalificeerde persoonsgerichte onderzoekers.

Het onderzoeksresultaat wordt weergegeven in een rapport van feitelijke bevindingen, op basis waarvan de kwestie in zijn geheel, gedeeltelijk, maar soms ook geheel niet kan worden bevestigd of ontkracht. Zowel hoor als wederhoor (georganiseerde tegenspraak) maken deel uit van het onderzoek. Het is niet aan de onderzoekers om te kwalificeren, te adviseren, te concluderen en te oordelen. Op basis van de waarheidsvinding is het aan de opdrachtgever om conclusies te trekken en juridische en/of organisatorische maatregelen te treffen, zoals sancties, aangifte of reputatieherstel’ (Den Hartigh, 2018).

Aandachtspunten

Facetten die in waarheidsvinding besloten liggen, kunnen bijvoorbeeld ook het werk van een internal auditor waardevoller maken. Een punt van aandacht is echter dat zij wel mogen oordelen over de effectiviteit en efficiëntie van beheersmaatregelen. En zij mogen ook consulting services leveren, ofwel, adviseren. Dat zijn twee belangrijke elementen die zich niet verhouden tot waarheidsvinding. Daarom is het van belang om een operational of financial audit ook feitelijk zo te blijven noemen.

Niet iedereen is toegerust als waarheidsvinder. Denk aan bepaalde competenties die nodig zijn. In het boek Frauditing 2.0 wordt daar specifiek op ingegaan. Er is echter veel kaf tussen het koren dat dit mensgerichte vak bezigt. Ofwel, wannabee-detectives. Die kunnen soms ook goedbedoeld het leven van procesbetrokkenen verwoesten. Het is daarom van belang om vooraf te verifiëren of onderzoekers de papieren hebben voor persoonsgericht onderzoek. Dat ligt namelijk vast bij het ministerie van Justitie (Justis). Daar wordt een openbaar register van vergunninghouders bijgehouden. En de ‘echies’ beschikken daarnaast over een legitimatiebewijs particulier rechercheur. Dat is controleerbaar. Tip: DOEN!

Bewust bedrog en leugendetectie

Waarheden van leugens kunnen onderscheiden wordt, mede als gevolg van deep fakes (AI), steeds lastiger. AI-toepassingen kunnen gelukkig ook zinvol gebruikt worden. Zo kan een grote hoeveelheid data op verschillende datadragers razendsnel doorzoekbaar gemaakt worden. Ook andersoortige techniek, zoals een leugendetector (polygraaf), wordt ingezet in wetenschappelijk onderzoek naar waarheidsvinding. Maar is een polygraaf ook praktisch toepasbaar bij onderzoek naar fraude, waarin opzettelijk bedrog door mensen centraal staat? Een antwoord daarop ligt besloten in de werking van het menselijk brein en het samenspel met het menselijk lichaam, ook wel psychofysiologie genoemd. Als het gaat om leugendetectie, wordt vaak de neus van Pinocchio genoemd (Collodi, 1883). In werkelijkheid bestaat er helaas geen zichtbaar groeiend reukorgaan wanneer iemand liegt.

Limbisch systeem

Er zijn wel andere signalen in menselijk gedrag die kunnen wijzen op het ‘lekken van de waarheid’. Dit lekken komt voort uit de werking van de menselijke hersenen (Ekman, 2003), in het bijzonder het limbisch systeem. Neurowetenschapper MacLean publiceerde in 1955 dat het menselijke brein uit drie systemen bestaat: het reptielenbrein, het limbisch systeem en de neocortex. Het limbisch systeem is met name betrokken bij de snelle detectie van emotioneel relevante of bedreigende stimuli en het initiëren van overeenkomstige fysiologische reacties. Deze staan ​​bekend als de freeze-, flight- en fight respons.

Later onderzoek toont aan dat het limbisch systeem ook de amygdala, de hippocampus en de hypothalamus bevat, die een centrale rol spelen bij emotie, geheugen en stressreacties (LeDoux, 1995). Volgens actueel onderzoek is het limbisch systeem een netwerk van hersengebieden die samenwerken rond emotie, motivatie, geheugen en gedrag (zie figuur 1).

Waarheid lekkage

Een belangrijk kenmerk van het limbisch systeem is dat het sensorische informatie kan verwerken via een snelle, subcorticale route. Deze route wordt doorgaans de ‘low road’ genoemd. Via deze route kan de amygdala onmiddellijke emotionele en fysiologische reacties opwekken, nog voordat het bewustzijn volledig is geactiveerd.

Daarentegen vindt een meer gedetailleerde en bewuste interpretatie van de stimulus plaats via een langzamere corticale route, bekend als de ‘high road’. Dit betreft de neocortex en met name de prefrontale cortex. Het verschil in verwerkingssnelheid verklaart waarom er vaak een tijdsverschil bestaat tussen waarneembare stressreacties en bewuste interpretatie daarvan. Het lichaam kan namelijk al tekenen van stress vertonen, zoals een vecht- of vluchtreactie, terwijl het individu zelf de situatie nog cognitief aan het evalueren is. Hierdoor kunnen fysiologische en gedragsmatige reacties voorafgaan aan bewuste controle of verklaring, wat de theoretische basis vormt voor het lekken van de waarheid, ook wel bekend als emotioneel of gedragsmatig ‘lekken’ (Phelps en LeDoux, 2005).

Cognitieve belasting

Liegen vereist bovendien het onderdrukken van waarheidsgetrouwe antwoorden. Dit, in combinatie met het verzinnen van alternatieve verhalen en het observeren van het eigen gedrag en dat van anderen, verhoogt de cognitieve belasting. Daarnaast kan bedrog emotionele reacties oproepen, zoals angst om ontdekt te worden of schuldgevoel (Meijer et al., 2016). Omdat stress- of angstreacties zich manifesteren voordat iemand de tijd heeft gehad om er rationeel over na te denken, zijn die reacties mogelijk van korte duur. Die momenten zijn echter cruciaal voor een waarheidsvinder.

Techniek versus mens

De polygraaf wordt soms ingezet voor leugendetectie. Het apparaat meet de huidgeleiding (transpiratie), hartslag, bloeddruk en ademhaling. Er wordt aangenomen dat deze fysiologische signalen veranderen wanneer iemand emotionele opwinding, cognitieve belasting of angst voor ontdekking ervaart, wat kan optreden tijdens bedrog (Lansley, 2017). Een leugendetectortest signaleert echter niet expliciet leugens. De test is gebaseerd op de aanname dat misleidende antwoorden gepaard gaan met sterkere fysiologische reacties dan waarheidsgetrouwe antwoorden. Onderzoekers zijn van mening dat de resultaten van een leugendetectortest met de nodige voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd en niet als definitief bewijs van liegen moeten worden beschouwd (Meijer, Verschuere en Ben-Shakhar, 2016).

Aangezien technologie noch doorslaggevend is voor leugendetectie, noch praktisch toepasbaar, komt het uiteindelijk neer op toegepaste kennis van psychofysiologie door onderzoekers zelf. Met dergelijke kennis kunnen zij hun vragen tijdens interviews tijdig aanpassen op basis van wat zij realtime observeren. Dit kan eraan bijdragen dat de waarheid (sneller) aan het licht komt. Bijvoorbeeld door een bekentenis, of omdat relevante informatie (eerder) tijdens het gesprek kan worden achterhaald.

Emotionele intelligentie (EI) is de capaciteit om onze eigen emoties en de emoties van anderen waar te nemen, te begrijpen en te beïnvloeden

Emotionele intelligentie in waarheidsvinding

Emotionele intelligentie (EI) is de capaciteit om onze eigen emoties en de emoties van anderen waar te nemen, te begrijpen en te beïnvloeden in uiteenlopende contexten, zodat we ons denkproces en gedrag kunnen sturen om onze doelen te bereiken (Lansley, 2024). EI omvat de volgende wetenschapsgebieden: communicatie, gedragsanalyse, aandacht en mindfulness, onderzoekend interviewen, criminologie, micro-expressies, psychofysiologie, toegepaste taalkunde, individuele verschillen, persoonlijkheid, psychologie en de psychosociale aspecten van gedrag.

Communicatie

Communicatie is van groot belang in waarheidsvinding. Hoogleraar en psycholoog Mehrabian en Susan Ferris concludeerden in 1967 dat communicatie voor ‘slechts’ 7% uit woorden bestaat. De overige 93% is lichaamstaal, ofwel de intonatie van iemands stem (38%) en micro- en macro-expressies (55%). Dit principe wordt 3D-communicatie genoemd. Inmiddels heeft 6D-communicatie zijn intrede gedaan. Lansley (2017) ontwikkelde het daarop gebaseerde ‘Model of lies’. EI-experts zijn alert op zogenoemde ‘points of interest (PIns)’ die opgemerkt kunnen worden via de volgende zes communicatiekanalen:

1. Interactieve stijl (de wijze waarop we iets zeggen of schrijven);
2. Stem (de ‘muziek’ van de stem, inclusief pitch, volume en toon);
3. Verbale inhoud (wat we zeggen of schrijven);
4. Gezicht (micro-expressies);
5. Lichaam (macro-expressies);
6. Psychofysiologie (zoals zweten of blozen).

Indicatoren voor misleiding

Iemand die liegt kan onbewust waarheid lekken. Zulke lekkage is interessant wanneer er inconsistenties bestaan met het verhaal dat iemand probeert over te brengen (account), het normgedrag dat iemand vertoont (baseline) en de context rondom de kwestie, samen ABC genoemd. Archer en Lansley (2015) stellen dat bij gedragsanalyse het 3-2-7-algoritme (de clusterregel) in acht moet worden genomen. Dat betekent dat ten minste 3 pIns, over twee of meer communicatiekanalen en binnen 7 seconden nadat een vraag (stimulus) is gesteld, een indicator voor misleiding kunnen zijn.

Dit betekent dat het gedrag van een vermeende dader, gedurende die eerste seconden nadat een prangende vraag is gesteld, specifiek aandacht vergt om eventuele lekkage van waarheid te kunnen signaleren. EI stelt onderzoekers in staat om dan real-time hun eigen gedrag en/of de vraagstelling aan te kunnen passen en daarmee de ander te beïnvloeden teneinde de waarheid te achterhalen. Toegepaste EI geeft waarheidsvinders een voorsprong in intermenselijke contacten die altijd samenhangen met persoonsgericht onderzoek.

Internal audit

Ook internal auditors kunnen gebaat zijn bij deze kennis. Dit gezien hun toetsende en/of adviserende rol binnen de organisaties die zij dienen. En de stevigheid die dat vergt, wil je als professional gekend worden en overeind blijven binnen de huidige tijdgeest. EI geeft je inzicht in jezelf en anderen en draagt bij aan het bereiken van doelen, zakelijk en privé. Maar net als in Frauditing 2.0 werd geconcludeerd, is niet iedereen zomaar geschikt om het vak van profiler of gedragsanalist te bezigen. Dit vergt niet alleen instructies, ervaring, vakspecifieke kennis en bekwaamheid. Maar ook veel training, onderhoud, permanente educatie en intervisie met vakgenoten.

Conclusie

Gebruikmaken van AI-toepassingen en andere technieken in fraudebeheersing kan effectief en efficiënt zijn. Maar AI heeft geen rationeel brein. Daarom is een ontwikkeld mens nog steeds nodig om onjuistheden in de output van virtuele assistenten te detecteren. En om leugens van waarheden te onderscheiden. Kennis over EI maakt dat jij jezelf beter leert kennen, maar ook het gedrag van medemensen beter kunt duiden. Zo ben je makkelijker in staat om doelen te realiseren en waarheid te vinden. Dus: kennis van AI + EI maakt jou dan tot een IA in het kwadraat. Het vergt echter stevige studie en frequente oefening. Maar zolang er mensen zijn op aarde, is zo’n investering in jezelf en daarmee ook in anderen, zeker de moeite waard. Dat maakt niet alleen de wereld aantrekkelijker, maar ook je eigen spiegelbeeld en legacy.