Het onbewuste filter

Als kind leerde ik al vroeg dat je niet alles mag zeggen, ook al werd mij tegelijkertijd verteld dat eerlijkheid belangrijk is.

Je stelt een vraag en hoort dat je dat niet hoort te vragen. Je zegt wat je vindt en krijgt corrigerend te horen dat je respect moet hebben voor ouderen. Je stelt een vraag aan een docent en krijgt een boze blik terug. Je onderbreekt een gesprek omdat je iets belangrijks wilt vertellen en krijgt te horen dat je moet wachten. Zonder dat iemand het echt uitlegt, leer je dat er naast de officiële regels nog een hele verzameling ongeschreven regels bestaan.

Misschien viel het mij extra op, omdat ik als kind in het buitenland opgroeide en probeerde te begrijpen hoe dingen werkten. Wat hoort hier? Wat mag je zeggen? Waarom lijkt iedereen die regels te kennen behalve ik? Ik heb daar lang mee geworsteld. Omdat ik dacht dat ik de enige was die niet volledig eerlijk was. Alsof andere mensen gewoon zeiden wat ze dachten en ik op de een of andere manier niet voldeed aan die norm van openheid en eerlijkheid. Ik dacht dat het aan mij lag.

Pas veel later ontdekte ik dat vrijwel iedereen afwegingen maakt over wat wel en niet gezegd kan worden. Niet alleen over wat zij zelf denken, maar ook over wat anderen denken. En over wat anderen denken dat zij denken. Zonder dat we het merken, lezen we sociale situaties. Wat gebeurt hier? Wat verwacht men van mij? Op basis van die inschattingen bepalen we wat we zeggen, uitstellen, verzachten of voor ons houden.

Het bijzondere is dat veel van die afwegingen nauwelijks bewust verlopen. We hebben sociale regels zo vaak geoefend dat ze automatisch zijn geworden. Een ervaren chauffeur denkt niet meer bewust na over zijn handelingen. Dat geldt ook voor spreken en zwijgen.

Tijdens mijn onderzoek viel mij op dat mensen vaak goed kunnen uitleggen waarom zij iets zeggen. Veel moeilijker is de vraag waarom zij iets níet zeggen. Bij duidelijke risico’s lukt dat nog wel. Dan wil iemand een conflict vermijden of een relatie beschermen. Veel vaker blijft het antwoord vaag: ‘Niet het juiste moment’, ‘Niet relevant genoeg’ of: ‘Nog niet helemaal helder’. Zwijgen voelt dan logisch en veilig. Daardoor onderzoeken we de onderliggende regels meestal niet meer. Het toetsen van die regels is risicovol. De enige manier om te ontdekken of een ander inderdaad boos wordt, gekwetst raakt of afhaakt, is door precies datgene te zeggen waarvan je vermoedt dat het gevolgen heeft.

Wat mensen niet zeggen is vaak minder interessant dan waarom zij het niet zeggen. Want zwijgen vertelt niet alleen iets over degene die zwijgt. Het vertelt vaak ook iets over de omgeving waarin dat zwijgen logisch voelt.

Misschien is dat wel de belangrijkste les die mijn onderzoek mij heeft geleerd. Dat de verwarring die ik als kind voelde nooit echt verdwenen is. Ik begrijp haar alleen beter. We filteren allemaal voortdurend wat we wel en niet zeggen. Alleen zijn we ons daar lang niet altijd bewust van.