Waar spanning heerst, brengt humor beweging!

We kennen het allemaal: een gesprek dat stroef verloopt, een vergadertafel vol spanning, of die ene presentatie waarbij de lach in geen velden of wegen te bekennen is. Juist dat, zegt Josephine van der Hoeven, oprichter van Funny Business en purpose & culture officer bij Forvis Mazars, zijn momenten waarop humor zijn werk moet doen. Als instrument om spanning te verlagen, gedrag te doorbreken en mensen écht in beweging te brengen.

Je combineert organisatieverandering met humor. Hoe is dat begonnen?

“Ik had altijd al een fascinatie voor gedrag. Ik studeerde criminologie, daarna marketing, en bleef geboeid door de vraag: waarom doen mensen wat ze doen? Tegelijkertijd begon ik mee te doen aan kleine stand-up comedywedstrijden. Dat was eerst puur hobby, een manier om met de wereld om te gaan. Op het podium merkte ik hoe krachtig herkenbaarheid is. Als mensen lachen om iets wat ze ook voelen ontstaat verbinding. Dat inzicht – dat humor gedrag raakt – is altijd gebleven.”

En wanneer ontdekte je dat humor een rol kan spelen in organisaties?

“Dat besef kwam toen ik bijna was afgestudeerd. Ik had een flinke studieschuld en dacht: volg ik het bekende pad of kies ik voor iets dat écht bij me past? Die keuze werd snel duidelijk. Ik wilde geen rapporten schrijven die in een la verdwijnen. Ik wilde met mensen praten, zien wat er echt speelt en iets in beweging zetten. Toen ontdekte ik dat ik met humor lastige thema’s bespreekbaar kon maken. Wat normaal in een rapport zou staan, kon ik nu op het podium verwoorden – maar dan op een manier die mensen raakte en aan het lachen maakte. Zo begon ik met shows over organisatiegedrag en verandercultuur.”

Wat betekent humor voor jou persoonlijk?

“Voor mij betekent humor verbinding. Het is een manier om spanning te verlagen en menselijkheid te tonen. Toen ik bij Forvis Mazars begon, was mijn doel helder: gedragsverandering begint met veiligheid. Ik heb veel organisaties gezien waar mensen niet durfden te zeggen dat iets niet goed ging. Een van de meest herkenbare voorbeelden is het schrijven van uren. Dat blijft spannend. Door er een humoristisch stukje over te maken: ‘Oh nee, ik heb vijf uur over een taak gedaan, wat vul ik in?’ ontstaat herkenning. Mensen lachen, de spanning neemt af en het gesprek komt op gang. Een paar maanden later zie je dat uren beter worden geschreven. Dat is impact.”

“Als mensen lachen, komt er zuurstof in het gesprek. En dat is de eerste stap naar verandering”

Humor in de bestuurskamer: hoe werkt dat?

“Veel bestuurders vinden het verfrissend als iemand iets op een luchtige manier bespreekbaar maakt. Humor is niet hetzelfde als lachen. Het gaat om herkenning en ontspanning. Als je iets grappigs zegt, creëer je amusement, en dat opent gesprekken. Toen ik begon met shows binnen organisaties, zei ik vaak: ‘Ik ga comedy maken over wat ik bij jullie zie.’ Dat vonden bestuurders spannend, maar ook vernieuwend. Plots mocht er gelachen worden over zaken die normaal zwaar op de maag liggen. Die luchtigheid maakt het verschil. Als mensen lachen, komt er zuurstof in het gesprek. En dat is de eerste stap naar verandering.”

En hoe ziet dat eruit in de praktijk?

“In mijn beginjaren ging ik letterlijk bij de koffieautomaat zitten om met mensen te praten: wat speelt hier echt? Daarna vertaalde ik dat naar korte, herkenbare scènes. Bijvoorbeeld over werkdruk of overuren. Thema’s die iedereen ervaart, maar zelden bespreekt. Door daar een vleugje humor aan te geven ontstaat ruimte. Mensen lachen, herkennen zichzelf, en opeens is het gesprek mogelijk. Humor is dan geen doel, maar de sleutel om iets te openen. In plaats van te zeggen: ‘We hebben te veel burn-outs’, vertelde ik op het podium dat mensen ‘gewoon heel veel te doen hebben’. Dat klinkt luchtig, maar de boodschap is voor iedereen herkenbaar. Door het te verpakken in humor durft men te luisteren zonder in de verdediging te schieten.”

Wat betekent impact voor jou?

“Impact is beweging. En die moet je kunnen voelen. Ik heb een tijd in het buitenland gewerkt, maar merkte dat ik het directe contact miste. Ik wilde niet alleen beleid maken, maar ook de effecten op de werkvloer zien. Daarom ben ik teruggegaan naar Nederland. Als ik zie dat mensen na een sessie echt anders praten met elkaar – dat ze een taboe doorbreken of een misverstand uitspreken – dan weet ik dat humor iets in gang heeft gezet. En eerlijk: dat is het leukste wat er is.”

En hoe helpt humor om weerstand te doorbreken?

“Door herkenbaarheid te creëren. Als je samen lacht, voel je: we zitten in hetzelfde schuitje. Ik gebruik humor om spanning te benoemen. Soms zeg ik letterlijk: ‘Ik merk dat iedereen zijn billen even samenknijpt bij dit onderwerp.’ Iedereen lacht, de spanning zakt, en daarna kun je pas echt praten. Humor is daarmee sociale lijm. Het is een universele taal die verschillen overbrugt. Of je nu junior bent of bestuurder, iedereen begrijpt een grap over slechte koffie.”

Maar humor kan ook misgaan. Waar ligt de grens?

“De grens ligt bij veiligheid. Zonder veiligheid is er geen humor. Een grap werkt alleen als het publiek amusement ervaart. Voelt iemand zich buitengesloten of aangevallen? Dan is het geen humor meer, maar dreiging. Een klassiek voorbeeld is een moeder die haar kind kietelt: dat is leuk, want het kind voelt zich veilig. Doet een vreemde dat, dan schrikt het kind. Zo simpel is het. In het bedrijfsleven: gebruik positieve, verbindende humor. Grapjes over herkenbare situaties, niet over personen of groepen. ‘De koffie is slecht’ is veilig. ‘De stagiair maakt slechte koffie’ niet. Humor mag nooit ten koste gaan van iemand.”

Welke vormen werken volgens jou het beste?

“Positieve humor en zelfspot. Vooral zelfspot is krachtig als je in een positie van invloed zit. Het haalt spanning weg en maakt je menselijk. Een bestuurder die zegt: ‘Ik heb paracetamol meegenomen voor dit lastige onderwerp’, creëert direct lucht. Tijdens introductierondjes zeg ik vaak: ‘Iedereen noemt zijn gezin, ik woon met mijn vriend en puppy van -1. Ik moet die vriend namelijk nog even overhalen.’ Zulke lichte grappen zorgen meteen voor verbinding. Ze doorbreken de verwachting en dat creëert letterlijk ruimte in je hoofd.”

“Humor is geen trucje. Als je het goed inzet, maak je moeilijke gesprekken makkelijker, niet oppervlakkiger”

Kunnen internal auditors dat ook toepassen?

“Zeker. Auditors hebben vaak te maken met weerstand of spanning. Dan helpt het om te beginnen met verbinding in plaats van oordelen. Bijvoorbeeld door te zeggen: ‘Ik weet dat dit gesprek spannend kan zijn, ik vind het zelf ook niet altijd makkelijk.’ Je hoeft geen cabaretier te zijn om humor te gebruiken. Het gaat om menselijkheid tonen. Lucht brengen in een serieus gesprek vergroot juist je geloofwaardigheid, omdat je laat zien dat je in contact bent.”

Is dat niet riskant in een serieuze context?

“Humor die amusement creëert, tast geloofwaardigheid niet aan. Integendeel, het maakt je toegankelijker. Maar het moet wel kloppen met de relatie en de context. Als de sfeer gespannen is, begin dan niet met scherpe grappen, maar met iets luchtigs of verbindends. En check altijd even: komt dit aan zoals ik het bedoel? Humor is tweerichtingsverkeer.”

Heb je een voorbeeld voor internal auditors?

“Stel, je opent een auditgesprek. In je introductie kun je al peilen hoe open de sfeer is. Maak bijvoorbeeld een luchtige opmerking over het bekende spannende moment van het openingsrondje. Of in plaats van meteen naar de bevindingen te gaan, kun je zeggen: ‘Zullen we beginnen met de positieve punten, dan eindigen we niet met buikpijn?’ Dat breekt het ijs. Je ziet letterlijk de schouders zakken.”

En als een gesprek vastloopt?

“Benoemen. Altijd. Ik zeg dan: ‘Ik merk dat dit gesprek vastzit. We hebben hetzelfde doel, maar iets blokkeert. Wat heb jij nodig om verder te kunnen?’ Soms stel ik iets geks voor, zoals ‘steen-papier-schaar’ of even staan. Het gaat er niet om grappig te zijn, maar om menselijkheid te tonen. Door spanning hardop te benoemen, nodig je de ander uit om mee te bewegen. Negen van de tien keer ontspant het gesprek dan direct.”

Wat zijn de do’s en don’ts voor internal auditors die humor willen gebruiken?

“Do’s: begin met een veilige, verbindende grap: iets wat iedereen herkent. Observeer je publiek. Zie je ontspanning of juist ongemak? Pas je toon aan. Benoem wat er gebeurt in de ruimte: ‘Ik merk dat het even stilvalt, zullen we ademhalen?’ Dat is een techniek uit de stand-up comedy: door de sfeer hardop te benoemen, maak je die lichter. Dan voelen mensen dat jij de situatie in de hand hebt.
Don’ts: Gebruik nooit humor over personen, geslacht of achtergrond. Overdrijf niet, te veel grapjes ondermijnen je boodschap. Gebruik geen humor als er nog geen vertrouwensbasis is. En het belangrijkste: gebruik humor niet om iets weg te lachen, maar om iets te openen.”

Heb je een anekdote waarin humor echt een deur opende?

“Zeker. Een van mijn favoriete voorbeelden speelde zich af in het buitenland, waar ik bij een klant een sessie moest leiden over cultuur en diversiteit. De zaal zat vol mannen in uniform. Niemand zei iets. Ze vroegen mij wanneer de purpose & culture officer zou komen. Ik zei: ‘Geen idee, laten we nog even wachten.’ Pas toen ze me googelden en zagen dat ik het was, werden hun ogen groot. Toen zei ik: ‘Laten we het vandaag over cultuur hebben, volgens mij hebben we een goed startpunt.’ Iedereen moest lachen. De spanning was meteen weg en het gesprek werd eerlijk en open. Dat is precies wat humor kan doen: confronteren zonder verwijten.”

Wat kunnen auditors leren van comedians?

“Comedians lezen continu hun publiek. Ze observeren, schakelen en durven stiltes te laten vallen. Dat kunnen auditors ook doen. Kijk wat er gebeurt aan de overkant. Zie je spanning? Humor kan helpen. Zie je afleiding? Benoem het luchtig. Daarnaast is timing belangrijk. Begin met iets kleins – een relativerende opmerking in de introductie – en kijk hoe de ander reageert. Als er een glimlach komt, kun je verder. Zo niet, houd het bij ernst.”

De belangrijkste les voor auditors die meer met humor willen doen?

“Humor is geen trucje. Het is een vorm van verbinding. Als je het goed inzet, maak je moeilijke gesprekken makkelijker, niet oppervlakkiger. De kern is: creëer veiligheid, wees eerlijk over je eigen spanning, en durf lucht te brengen in serieuze situaties. En onthoud: zelfs de CEO van de wereld lacht als Mr. Bean valt. Humor is onze meest menselijke gemeenschappelijke taal.”