Scale versus soul: de zoektocht naar balans in het AI-tijdperk

AI verandert niet alleen processen, maar ook de rol van de internal auditor. Volgens technologie-expert Dado Van Peteghem is stilzitten geen optie. Wie relevant wil blijven, moet AI leren begrijpen, ermee experimenteren en tegelijk investeren in wat steeds schaarser wordt: menselijk contact, vertrouwen en relatiemanagement.

Wat fascineert jou aan technologie?

“Mijn fascinatie begon eigenlijk heel vroeg. De Gameboy wakkerde mijn passie voor technologie aan. Alles met knopjes vond ik interessant. Later studeerde ik computerwetenschappen aan de Universiteit Gent. Technologie heeft mij nooit meer losgelaten. In 2012 schreef ik samen met mijn partner het boek Digital transformation. Daarin beschreven we zeven metaforen voor digitalisering, waaronder de ‘cyborg’: alles rond AI en robotica. Toen was dat nog vrij theoretisch. De laatste drie jaar is dat volledig veranderd. AI is volgens mij de meest transformationele technologie die we ooit hebben gezien. De impact is groot, snel en raakt elke organisatie. Ik ben van nature optimistisch, maar niet blind voor de potentiële gevaren.”

Tijdens je keynote sprak je over verschillende AI-golven. Waar staan we vandaag?

“We staan op het kruispunt van de derde en vierde golf. De eerste golf draaide om ‘predictive analytics’ en big data. Organisaties konden data beter monitoren. De tweede golf ging over algoritmes, bijvoorbeeld in e-commerce en sociale media. Als je iets kocht, kreeg je aanbevelingen. Als een platform wist dat je graag naar horloges keek, kreeg je meer horloges te zien. De derde golf begon met de lancering van ChatGPT op 30 november 2022. Ineens konden we vragen stellen aan een algoritme dat op enorme hoeveelheden data was getraind. Nu komt de vierde golf op gang. AI geeft dan niet alleen antwoord, maar voert ook taken uit. Het kan tools gebruiken, bestanden benaderen en processen automatiseren. AI wordt een actief instrument. De vijfde golf komt eraan: fysieke AI. Dan krijgt AI als het ware een lichaam, bijvoorbeeld via robots, ‘humanoids’.”

Hoe ver zijn organisaties daarin?

“Dat verschilt enorm. Sommige zitten nog in de eerste fase: zij experimenteren voorzichtig. De tweede fase is dat medewerkers in organisaties AI als tool gebruiken, bijvoorbeeld om een document samen te vatten. De derde fase is dat AI een sparringpartner wordt. Ook in audit kun je AI vragen: dit is het proces, dit hebben we gezien, wat zien we mogelijk over het hoofd? Daarna komen fase vier en vijf. Dan verbinden medewerkers AI met bestaande tools op hun computer of bouwen zij volledige ‘agent fleets’. Sommige medewerkers sturen twintig tot vijftig agents aan. Veel internal auditors zitten volgens mij vooral in fase drie. De vraag is hoe zij de volgende stap kunnen zetten.”

“Mensen lezen liever over AI dan dat zij hun handen vuil maken. Maar als je een strategie wilt maken, moet je zelf in de ‘rabbit hole’ zitten”

Welke ontwikkelingen gaan versnellen?

“Ik denk dat we minder hallucinaties gaan zien, omdat modellen beter worden. Daarnaast verwacht ik dat agents echt op kruissnelheid komen. Veel organisaties gebruiken nu generatieve AI, zoals Copilot, ChatGPT of Claude. Maar agents zijn er nog relatief weinig. Een belangrijk aandachtspunt wordt tokengebruik. Tokens zijn de rekeneenheden van AI. Als iedereen en elk proces AI gaat gebruiken, kan die tokenbesteding uit de hand lopen. Dat lijkt mij ook een mogelijke opdracht voor audit: hoe worden tokens besteed? En hoe houd je dat als organisatie onder controle? Daarnaast komt robotica eraan. Bedrijven moeten nadenken over industriële robots, humanoids en fysieke AI.”

Waarom experimenteren mensen nog weinig?

“Vergelijk het met gezondheid. Iedereen wil gezond zijn en er goed uitzien, maar weinig mensen gaan echt naar de sportschool. Mensen lezen liever over AI en maken liever plannen dan dat zij hun handen vuil maken. Maar als je een strategie wilt maken, moet je zelf in de ‘rabbit hole’ zitten. Je moet AI gebruiken. Soms zul je versteld staan van wat het kan. Soms zul je teleurgesteld zijn. Maar pas als je er zelf tijd in stopt, kun je met je team een goed beeld vormen van de impact. Mijn advies is simpel: besteed minstens 18 minuten per dag aan AI. Iedereen heeft het druk, maar je begrijpt deze golf niet door er alleen over te lezen. Als je ChatGPT gebruikt, probeer dan ook eens Claude. Als je nog nooit een agent hebt gebouwd, bouw er dan eens een. Dat hoeft niet meteen professioneel te zijn.”

En hoe houd je balans?

“AI versnelt processen en organisaties enorm. We leven in een wereld die steeds sneller gaat. Dat biedt kansen, maar het kan mensen ook uitputten. In mijn boek Scale versus soul beschrijf ik dat organisaties twee bewegingen tegelijk moeten vasthouden. Scale staat voor snelheid, schaalbaarheid en technologische versnelling. Soul gaat over verbinding, rust, waarden en menselijk contact. Juist doordat AI processen versnelt, groeit de behoefte aan echte aandacht. De sleutel ligt in de combinatie. Je moet begrijpen wat er technologisch gebeurt, maar ook investeren in ziel en verbinding. Als je alleen scale kiest, wordt het leven eentonig en gericht op snelheid. Als je alleen soul kiest, loop je het risico dat je niet meer competitief bent. Ongeletterd blijven is geen optie.”

Wat onderschatten organisaties?

“Veel hangt af van wie aan het roer staat. Verandering begint aan de top. Er is een mooie uitspraak: als de verandering buiten je muren groter is dan binnen je muren, word je op een bepaald moment irrelevant. AI buitensluiten lukt niet. Dat zie je bij de overheid en in het onderwijs. Je kunt studenten verbieden AI te gebruiken, maar zij zoeken toch geitenpaadjes. In organisaties zie je hetzelfde. Als medewerkers geen officiële tool mogen gebruiken, pakken zij hun persoonlijke ChatGPT-account. Dan plaatsen ze daar documenten in. Dat brengt grote risico’s met zich mee, zoals datalekken en complianceproblemen. Verbieden is de slechtste oplossing. Je moet AI binnenlaten, maar wel met kaders. Eerst moet je begrijpen wat mogelijk is. Daarna kun je het goed orkestreren.”

Welke mindset vraagt dat van bestuurders?

“’Disrupt yourself before somebody else does’. Je moet constant monitoren wat er gebeurt en een richting kiezen. Ik noem dat de 45-gradenrichting. Je hoeft niet exact te weten waar je uitkomt, maar je kunt wel zeggen: wij varen richting Zuid-Frankrijk. Zo moeten bestuurders ook kijken naar AI. Minstens zo belangrijk is hoe je medewerkers meeneemt. Technologie evolueert altijd sneller dan menselijk gedrag. In organisaties heb je vaak een derde enthousiaste mensen, een derde neutrale mensen en een derde negatieve mensen. Die neutrale en negatieve groepen kunnen de boel stilleggen. De grootste fout is dat organisaties AI framen als efficiëntie. Sneller, goedkoper, beter. Je moet laten zien hoe AI het werk ook aangenamer maakt.”

Je noemde ‘FOBO’: ‘fear of becoming obsolete’. Is die angst terecht?

“Die angst is begrijpelijk. Veel professionals vragen zich af of hun werk straks nog bestaat. Als organisaties AI alleen inzetten voor kostenoptimalisatie en minder medewerkers, dan ontstaat angst. Maar dat is niet het enige perspectief. Veel organisaties ontslaan mensen niet massaal. Ze vervangen bijvoorbeeld functies niet automatisch als iemand vertrekt. Of ze kijken bij een nieuw businessplan: hebben we tien fte nodig of kan het met vijf fte plus AI? Tegelijk moet je als individu niet naïef zijn. Organisaties moeten overleven. Medewerkers hebben ook een eigen verantwoordelijkheid. Denk na: hoe voorkom ik dat ik zelf irrelevant word? Ooit veranderde de computer het werk ook volledig. Wie meeging, kon zichzelf opnieuw uitvinden. Wie bleef vasthouden aan het oude, kreeg het moeilijk.”

“Als je strategisch partner wilt zijn en niet alleen controleur, moet je relaties opbouwen met stakeholders. Je hebt een gunfactor nodig”

Welke menselijke kwaliteiten worden belangrijker?

“In één woord: relatiemanagement. Mensen noemen vaak kritisch denken of creativiteit. Maar AI wordt ook daarin steeds beter. Daar moeten we niet naïef over zijn. Waar AI weinig kaas van heeft gegeten, is het bouwen van echte relaties. AI kan empathie proberen na te bootsen, maar mensen communiceren nog steeds het liefst met andere mensen. Voor auditors is dat belangrijk. Als je strategisch partner wilt zijn en niet alleen controleur, moet je relaties opbouwen met stakeholders. Je hebt een gunfactor nodig. Mensen doen liever iets voor mensen die zij waarderen. Alles wat schaars wordt, stijgt in belang en prijs. Menselijk contact wordt schaars.”

Waar ben je het meest optimistisch over?

“Ik verwacht enorme wetenschappelijke doorbraken, vooral in de gezondheidszorg. AI kan sneller patronen herkennen, sneller detecteren en helpen bij gepersonaliseerde medicatie. Ook over onderwijs ben ik optimistisch. AI-assistenten kunnen veel meer maatwerk bieden. Daarnaast kan AI werk overnemen waar mensen niet gelukkig van worden. Er bestaat nog veel repetitief, vuil of gevaarlijk werk. Sommige taken kunnen we beter overlaten aan technologie.”

En waar maak je je zorgen over?

“Over AI in oorlogsvoering. De exponentiële toename van AI in autonome wapens baart mij zorgen. Een robot die in een magazijn pakketjes verplaatst, is mooi. Maar geef die robot een wapen en het verhaal verandert volledig. Het gevaar is dat autonome wapens beslissingen nemen zonder menselijke controle. Dat zouden we als mensheid moeten beheersen. De vraag is of dat lukt.”

Welk advies geef je internal auditors en bestuurders mee?

“Mijn belangrijkste advies blijft: besteed 18 minuten per dag aan AI. Gebruik het zelf. Begrijp het. Maak van daaruit strategie. Blijf niet hangen in conceptueel denken. Mijn tweede advies: denk verder dan efficiëntie. Zorg voor perspectief. Laat zien welke nieuwe dingen mogelijk worden. Niet alleen wat je kunt wegsnijden. Kostenoptimalisatie en minder medewerkers vormen geen inspirerend verhaal. Mijn derde advies: kies als organisatie waar je wilt spelen. Ga je vooral voor scale, vooral voor soul, of voor de combinatie? Daarin bestaat geen goed of fout. Maar vergeet niet dat soul – verbinding, rust, waarden en menselijk contact – belangrijker worden naast de enorme versnelling van AI. En onthoud: ‘if you work like a robot, a robot will take your job’. De vraag is dus: blijven we wachten, of komen we in actie? Actie leidt altijd tot inzicht.”