Klimaatrechtvaardigheid: van woorden naar daden!

Klimaatoptimist Donald Pols, directeur van Milieudefensie en bekend als de ‘man met hoed’. Meer fan van rugby dan van voetbal, en van jongs af aan een trouwe aanhanger en pleitbezorger van klimaat en rechtvaardigheid. Een gesprek over hoe visie en vasthoudendheid leiden tot blijvende verandering, van overtuigen naar beïnvloeden.

Een hoed en een Zuid-Afrikaans accent, vertel…

“De hoed die ik draag lijkt op die van mijn opa. Het is een teken van waardering en respect voor hem en de invloed die hij op mijn leven heeft gehad. Als kind ging ik vaak met hem mee naar de boerderij, gelegen in het droge Lageveld in het noorden van Zuid-Afrika. Het was een uitgestrekt gebied met veel grond waar mensen en wilde dieren door elkaar leefden. Daar is mijn liefde voor de natuur ontstaan. Ik heb geleerd hoe dicht je bij wilde dieren kunt komen, hoe je hun sporen kunt volgen. Ik hield een boekje bij met observaties en voelde me in een soort stille competitie met de dieren: ik probeerde zo dicht mogelijk bij ze te komen zonder dat ze me opmerkten. Maar altijd met respect, zonder ze te beschadigen. Die ervaring is een leidraad geworden in mijn leven: liefde voor onze levende omgeving.”

Verbondenheid met de natuur dus?

“Ja. Voor mij betekent natuurverbondenheid ook iets spiritueels. Het gaat om schone lucht, zuiver water en gezond voedsel. Ik voel me diep verbonden met de levende omgeving. De natuur geeft me rust en is een plek waar ik mijn accu kan opladen. Ik ben gelukkig getrouwd en vader van drie kinderen, en ik probeer die verbondenheid met de natuur ook aan hen mee te geven.”

Heb je dan ook apartheid meegemaakt?

“Ik heb de apartheid in Zuid-Afrika (en het einde ervan) van dichtbij meegemaakt. Door mijn huidskleur kreeg ik destijds privileges die anderen niet hadden. Dat heeft me diep geraakt en me bewust gemaakt van wat rechtvaardigheid werkelijk betekent. Sindsdien voel ik een sterke verantwoordelijkheid om bij te dragen aan een eerlijkere wereld.”

Zijn maatschappelijke problemen vaak niet te groot en te complex om aan te pakken?

“In Nederland merk ik dat mensen vaak denken dat grote maatschappelijke veranderingen nauwelijks mogelijk zijn. Maar ik heb het einde van de apartheid meegemaakt, net als de val van het communisme. Dat zijn enorme omwentelingen geweest. Nederland is een stabiel land, en juist daardoor lijkt verandering soms onhaalbaar. Toch geloof ik dat het kan als we ons bewust worden van de noodzaak en de mogelijkheden. Neem de energietransitie: op dit moment is 80% van onze energie nog fossiel. Veel mensen denken dat verandering onmogelijk is, maar ik weet dat het wél kan. Het begint met bewustwording.”

“Met klimaatrechtvaardigheid verschuift de focus van puur technische oplossingen naar de vraag: wie draagt de grootste verantwoordelijkheid?”

Is dat de missie van Milieudefensie: bewustwording creëren?

“Niet alleen. Onze missie is vooral om burgers te helpen om daadwerkelijk impact te maken in de samenleving. We ontwikkelen daarvoor instrumenten die hen in staat stellen om verandering te realiseren. De nadruk ligt op het versterken van burgers, maar we zetten ook in op lobbywerk. Uiteindelijk draait het erom dat mensen betrokken raken bij ons werk en zich onderdeel voelen van de beweging voor een rechtvaardige toekomst. Onze visie is gebaseerd op klimaatrechtvaardigheid.”

Wat betekent klimaatrechtvaardigheid?

“Ongeveer tien jaar geleden introduceerden we het begrip klimaatrechtvaardigheid in Nederland. Het betekende een fundamentele verschuiving in het klimaatdebat. Daarvoor draaide het vooral om doelen, wetenschappelijke inzichten, technieken, CO₂-concentraties en discussies over kernenergie; een sterk technocratische benadering. Met klimaatrechtvaardigheid verschuift de focus van puur technische oplossingen naar de vraag: wie draagt de grootste verantwoordelijkheid? Wie heeft het meest bijgedragen aan het probleem, en wie zou dus ook het meest moeten bijdragen aan de oplossing? Dit noemen we ook wel attributie. Milieubeleid heeft jarenlang gestuurd op CO₂-doelen en mechanismen zoals het Europese emissiehandelssysteem (ETS), waarbij een prijs wordt gekoppeld aan CO₂-uitstoot. Maar de Raad van State heeft inmiddels erkend dat de grootste vervuilers ook de grootste verantwoordelijkheid dragen.”

En als je het op jezelf betrekt?

“Mijn drijfveer voor rechtvaardigheid is, zoals al gezegd, ontstaan door mijn ervaringen met apartheid. En mijn inzet voor het klimaat komt uit mijn diepe liefde voor de natuur. Die twee elementen vormen samen de kern van mijn motivatie. Ook persoonlijk probeer ik verantwoordelijkheid te nemen. Ik ben me bijvoorbeeld bewust van de ecologische voetafdruk, dat betekent onder meer dat ik maar zeer beperkt naar mijn geboorteland vlieg. Ik vind het niet alleen een vervelende manier van reizen, maar het is ook belastend voor het klimaat. Daarom denk ik goed na over mijn persoonlijke keuzen.”

Werkt klimaatrechtvaardigheid in de praktijk?

“Ik zie in de praktijk dat het vaak precies andersom werkt. Multinationals – verantwoordelijk voor meer dan 80% van de mondiale uitstoot van CO₂ – proberen zich te onttrekken aan regelgeving en internationale afspraken met het argument dat zij die niet onderschreven hebben. Je kunt het enigszins vergelijken met het ontwijken van nationale belastingwetgeving. Er is namelijk geen supranationale wetgeving. Grote bedrijven stoten het meeste CO₂ uit. De mensen met de lagere inkomens in Nederland betalen relatief meer energiebelasting. Ongeveer 80% van die belasting gaat naar klimaatgerelateerde subsidies voor grote bedrijven. En van de resterende 20% gaat 80% naar de hoogste inkomensgroepen om te investeren in duurzaamheid. Dat is niet rechtvaardig. Klimaatrechtvaardigheid betekent voor mij dat we deze scheefgroei erkennen en aanpakken. Het is echter niet alleen een kwestie van techniek, maar van eerlijkheid en verantwoordelijkheid.”

Hoe maakt Milieudefensie impact?

“Daar hebben we een mooie term voor: ‘theory of change’, of in het Nederlands: verandermacht. Die verandermacht rust op drie pijlers. De eerste pijler is de vertegenwoordiging van de samenleving. We streven naar een hoge participatiegraad door laagdrempelig te blijven. Denk bijvoorbeeld aan lokale milieugroepen die mensen in hun directe omgeving betrekken bij klimaatvraagstukken. De tweede pijler is het voeren van strategische rechtszaken tegen grote vervuilers. Daarmee dagen we bedrijven juridisch uit om hun verantwoordelijkheid te nemen voor hun impact op het klimaat. Tot slot beïnvloeden we het publieke en politieke debat. Zo bereiken we niet alleen onze directe doelgroep, maar ook mensen daarbuiten. Op die manier creëren we meer draagvlak voor klimaatrechtvaardigheid en bouwen we aan een brede maatschappelijke beweging.”

Welke pijler draagt het meeste bij?

“Het publieke debat is de motor van de verandering. Uit onze analyse blijkt dat publieke opinie de basis vormt van vrijwel alle maatschappelijke verschuivingen. Het zijn immers de mensen die bedrijven draaiende houden als klanten, die politieke partijen kiezen als kiezers, en die naast ons wonen als buren. Wanneer je erin slaagt om de publieke opinie te beïnvloeden, ontstaat er een domino-effect. Verandering verspreidt zich dan via sociale, politieke en economische kanalen, en wordt uiteindelijk onvermijdelijk.”

Wat doet Milieudefensie dan concreet?

“Integraal campagne voeren. Het doel is altijd om publieke steun te creëren voor onze eisen. Zo’n campagne bestaat uit drie elkaar versterkende instrumenten: juridische stappen, publieke campagnes en beleidsverandering. Een goed voorbeeld is onze rechtszaak tegen Shell. Die zaak kreeg veel aandacht in de media, zowel betaald als onbetaald. Daarmee zetten we grote bedrijven onder druk om hun verantwoordelijkheid te nemen. Tegelijkertijd doen we beleidsvoorstellen die deze verantwoordelijkheid ook wettelijk verankeren.”

Doel je dan op de CO₂-heffing?

“Jazeker, deze heffing is opgenomen in het Nederlandse Klimaatakkoord. Hoewel er nu een motie ligt om dit terug te draaien, laat het wel zien dat verandering mogelijk is. Ook op Europees niveau hebben we impact gehad: de klimaatplicht en de corporate sustainability due diligence directive (CSDDD) zijn onderdeel geworden van de Europese duurzaamheidswetgeving, ondanks fel verzet. Wat mij persoonlijk raakt, is dat onze invloed wordt erkend. Dat politici en ambtenaren hardop zeggen dat onze inzet het verschil heeft gemaakt. En dat motiveert mij en ons om door te gaan. Voor een rechtvaardige en leefbare toekomst. Een voorbeeld is de uitspraak op het platform van de voormalige hoofdredacteur van Elsevier Syp Wynia: ‘Milieudefensie is een oppermachtige club geworden waar je maar beter geen ruzie mee kunt krijgen.’”

“We hebben het onderwerp verantwoordelijkheid van grote bedrijven stevig in het klimaatdebat verankerd, zelfs buiten Nederland”

Welk instrument gebruik je wanneer?

“Welke instrumenten we inzetten om klimaatrechtvaardigheid te bevorderen, hangt sterk af van de machtsbalans in de samenleving. Die bepaalt namelijk welk middel op welk moment het meest effectief is. Het is een voortdurende afweging tussen verschillende krachten en belangen, zowel binnen als buiten onze organisatie. Dat maakt afstemming complex. Iedere pijler van ons werk – juridisch, publiek en lobby – kent mensen met andere karakters en andere werkwijzen. Juristen werken nauwkeurig en risicomijdend; een advertentie of publieke uitspraak kan juridisch tegen ons gebruikt worden. Publiekscampagnes zijn juist breed en emotioneel geladen, terwijl lobbywerk zich grotendeels achter de schermen afspeelt. Het is de kunst van Milieudefensie, en van mij als directeur, om die drie werelden met elkaar te verbinden om maximale impact te realiseren.”

Is Milieudefensie ook zo georganiseerd?

“We hebben inderdaad een divers en multidisciplinair team, en we nemen mensen aan op basis van hun expertise. Maar minstens zo belangrijk is de bereidheid om samen te werken en tegelijkertijd de ruimte om zelfstandig te opereren. Dat werkt niet altijd vlekkeloos, maar als het lukt om een integrale campagne neer te zetten, ontstaat er echt chemie!”

Zijn rechtszaken niet risicovol, je kunt ze ook verliezen?

“Milieudefensie is inmiddels bekend geworden door de rechtszaken met veel media-aandacht. Gek genoeg is dat niet iets wat we vooraf zo hebben bedacht, maar het heeft ons wel veel publieke aandacht opgeleverd. Natuurlijk is het belangrijk om te winnen, dat heeft impact op de tegenpartij en indirect op andere grote bedrijven. Maar zelfs als we verliezen, kunnen we het publieke debat beïnvloeden en belangrijke thema’s op de agenda zetten. Zo hebben we het onderwerp verantwoordelijkheid van grote bedrijven stevig in het klimaatdebat verankerd, zelfs buiten Nederland.”

Is de focus in het debat door de jaren heen verschoven?

“Vroeger lag de focus bij klimaatbeleid vooral op de consument. Grote bedrijven werden nauwelijks aangesproken. De boodschap was: een beter milieu begint bij jezelf. Maar inmiddels staan grote bedrijven centraal mede door onze aanpak. Zij hebben de meeste invloed op klimaatverandering en dragen de grootste verantwoordelijkheid. Door rechtszaken en campagnes proberen we het publieke debat te kantelen en duidelijk te maken dat systeemverandering nodig is. En dat begint bij de grootste vervuilers.”

Waarop hebben jullie impact gehad als het gaat om klimaatbeleid?

“Een voorbeeld is de Nederlandse klimaatwet. Die is mede het resultaat van het werk van Milieudefensie. Wij hebben meegewerkt aan het schrijven ervan, waarna politici het hebben opgepakt en weten te formaliseren. Daarmee hebben we ook het principe van klimaatrechtvaardigheid onder de aandacht gebracht. Hoewel de term klimaatrechtvaardigheid tot voor kort geen rol speelde in het officiële Nederlandse klimaatbeleid, zie ik nu verandering. In het meest recente verslag van de Raad van State wordt expliciet gesteld dat rechtvaardig klimaatbeleid het uitgangspunt moet zijn. Dat is een belangrijke erkenning, zeker van de hoogste bestuursrechter.”

Een verandering van mindset is dus wel degelijk mogelijk?

“Dat hebben we bewezen. En toch blijft het lastig om directe attributie aan te tonen, beleid is complex en wordt beïnvloed door veel factoren. Maar we zien wel duidelijk beweging. Zo is er nieuw beleid waarin alle bedrijven binnen vijf jaar maatregelen moeten nemen die in lijn zijn met het Klimaatakkoord. Bedrijven moeten ‘Paris proof’ worden: niet alleen qua uitstoot, maar ook in hun bredere impact. Ze moeten zich houden aan algemene afspraken die eigenlijk vanzelfsprekend zouden moeten zijn. Dat is een stap in de goede richting en een teken dat onze inzet daadwerkelijk verschil maakt.”

En meten is weten?

“Om te bepalen of we op koers liggen richting ons doel, hebben we bij Milieudefensie een aantal indicatoren gedefinieerd. De belangrijkste daarvan is het aantal bedrijven dat ‘om’ gaat. Dat wil zeggen: bedrijven die een rechtvaardig klimaatplan ontwikkelen. Dat is direct gekoppeld aan de klimaatrechtvaardigheid die we nastreven. Daarnaast kijken we naar indicatoren die betrekking hebben op de verschillende instrumenten binnen onze integrale campagne. Denk aan het aantal rechtszaken dat we voeren, het aantal mediahits dat we genereren, het aantal mensen dat we weten te mobiliseren als veranderaars, en onze naamsbekendheid. Deze combinatie van inhoudelijke en communicatieve indicatoren helpt ons om te zien waar we impact maken, en waar we eventueel moeten bijsturen.”

Tot slot, wat is je advies voor internal auditors?

“Als bedrijf moet je klimaatbeleid niet zien als onderdeel van een breder ESG-beleid, maar als relevant voor het primaire proces. Klimaat is een materieel risico, klimaatbeleid is geen nice to have, maar een need to have. Dat betekent dat je als organisatie moet kunnen aantonen dat je beleid hebt, dat je maatregelen hebt genomen, dat je monitort, evalueert, en bijstuurt waar nodig en/of gewenst, en dat er duidelijke rollen en verantwoordelijkheden zijn belegd. Milieudefensie heeft trouwens zelf nog geen internal auditor, maar mocht iemand zich pro bono willen aanmelden, dan is diegene van harte welkom!”