Fraude wordt slimmer. En raakt iedereen

Fraude treft allang niet meer alleen kwetsbare groepen. Criminelen werken steeds professioneler en gebruiken technologie, vertrouwen, tijdsdruk en emotie om slachtoffers te misleiden. De Fraudehelpdesk helpt slachtoffers, signaleert nieuwe fraudevormen en waarschuwt voor risico’s. Directeur Henriëtte Bongers vertelt wat dat vraagt van preventie, organisaties en internal auditors.

Wat is de Fraudehelpdesk?

“Wij zijn het eerste landelijke en laagdrempelige loket voor iedereen met vragen over fraude en oplichting. Burgers en ondernemers kunnen bij ons terecht voor betrouwbare informatie, het melden van fraude en praktische hulp na slachtofferschap. Het gaat hierbij om horizontale fraude: fraude tussen burgers onderling, tussen burgers en bedrijven of tussen bedrijven onderling. De Fraudehelpdesk vindt haar oorsprong in het Steunpunt Acquisitiefraude, dat in 2003 werd opgericht. Rond 2010 kwam fraudebestrijding nadrukkelijker op de politieke agenda en ontstond behoefte aan één centraal meldpunt. Met steun van het ministerie van Justitie en Veiligheid groeide het steunpunt uit tot de Fraudehelpdesk. Inmiddels bestaan we al vijftien jaar.”

Welke fraudevormen komen het meest voor?

“Wij behandelen tientallen fraudevormen, variërend van phishingmails en nep-sms’jes tot vacaturefraude, verhuurfraude, datingfraude en beleggingsfraude. Juist doordat wij zo’n brede expertise hebben, herkennen wij trends vaak snel. Bij consumenten zien we veel helpdeskfraude en aan- en verkoopfraude. Kijkend naar de financiële schade, springt beleggingsfraude eruit. Daar gaat het om zeer hoge bedragen. Bij bedrijven blijven acquisitiefraude en CEO-fraude hardnekkige fenomenen. Criminelen spelen slim in op vakantieperioden en de afwezigheid van leidinggevenden. De out-of-office staat aan, medewerkers werken onder tijdsdruk en juist dat moment wordt misbruikt.”

Fraude beweegt mee met de actualiteit?

“Fraudeurs sluiten heel snel aan op maatschappelijke ontwikkelingen en bewegen mee met het jaar. Rond feestdagen zien we bijvoorbeeld veel fraude met online aankopen. En omstreeks de vakantieperioden zien we bijvoorbeeld regelmatig een toename in de meldingen over verhuurfraude met vakantieaccommodaties. En zodra een bekende winkel of webwinkel failliet gaat, duiken er razendsnel nepwebshops op die daar precies op lijken. Toen de overheid burgers opriep noodpakketten in huis te halen, verschenen vrijwel direct frauduleuze aanbiedingen van noodkits online.”

“Toen de overheid burgers opriep noodpakketten in huis te halen, verschenen vrijwel direct frauduleuze aanbiedingen van noodkits online”

Zien jullie duidelijke verschuivingen?

“Ja. Fraude speelt zich niet meer alleen online af. We zien steeds vaker een combinatie van online en offline fraude. Denk aan een telefoontje van een ‘bankmedewerker’, gevolgd door een huisbezoek van een nepagent of aan energieverkopers waarbij het eerste contact digitaal plaatsvindt en later iemand fysiek langskomt. Daarnaast wordt fraude steeds persoonlijker. Via datalekken en posts op sociale media beschikken criminelen over veel informatie om slachtoffers gericht te benaderen. Ze spelen bewust in op vertrouwen, herkenning en emotie.”

Heb je een voorbeeld?

“We zien bijvoorbeeld datingfraude waarbij criminelen zich voordoen als een beroemdheid zoals André Rieu en contact zoeken met fans via sociale media. In presentaties laten wij zien hoe eenvoudig social engineering werkt op basis van openbare informatie uit sociale media en andere bronnen. Daardoor wordt zichtbaar hoe snel persoonlijke gegevens kunnen worden gebruikt voor gerichte fraude.”

Werkt de Fraudehelpdesk vooral achteraf?

“Wij dekken het hele palet af. Mensen nemen niet alleen contact op nadat zij schade hebben geleden. Vaak bellen ze juist omdat zij twijfelen over een bericht, website of telefoontje. Na grote hacks of datalekken krijgen we veel vragen over risico’s en beschermingsmaatregelen. Dan adviseren we bijvoorbeeld over tweestapsverificatie, sterke wachtwoorden, het controleren van bankrekeningen en het aanpassen van limieten.”

En preventief?

“Preventie gebeurt via alerts, campagnes en samenwerkingen met andere partijen. In 2024 hebben we bijvoorbeeld samen met een online platform voor het verhuren en boeken van accommodaties aandacht gevraagd voor fraude met vakantievilla’s. Rond feestdagen werken we samen met onder meer politie en banken om consumenten te waarschuwen voor online aankoopfraude. Immers, juist wanneer mensen haast hebben, zijn zij kwetsbaar. Nog snel even iets bestellen of nog even ergens op klikken: dat zijn precies de momenten waarop criminelen toeslaan.”

Wat gebeurt er na een melding?

“Wij analyseren eerst wat er precies aan de hand is. Niet iedere klacht blijkt fraude te zijn. Soms gaat het om een consumentenklacht. Onze expertise zit ook in het onderscheiden daarvan. Daarna kijken we naar signalen van fraude. Wordt iemand onder druk gezet? Moet er snel betaald worden? Wijken communicatie of betaalgegevens af? Zijn er technische signalen die wijzen op oplichting? Vervolgens geven we handelingsperspectief. We kijken welke stappen iemand direct moet zetten om schade te beperken. Soms is het aanpassen van een wachtwoord voldoende. In andere gevallen verwijzen we mensen direct door naar bijvoorbeeld hun bank of naar het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude.”

Hoe werkt de samenwerking met de politie?

“Wij zijn vorig jaar gestart met een pilot samen met de politie Oost-Nederland. Daarbij werd een politiemedewerker bij de Fraudehelpdesk gedetacheerd. Het doel was om slachtoffers beter te helpen en de overdracht naar politie te verbeteren. Het uitgangspunt was dat slachtoffers hun verhaal zo veel mogelijk maar één keer hoeven te vertellen. Wanneer wij zagen dat een zaak aangiftewaardig was, vroegen wij toestemming van de melder om contact te leggen met de politie. Die politiemedewerker zat letterlijk bij ons op kantoor. Daardoor ontstond een warme overdracht.”

Hielp dat?

“De pilot leverde veel op. Slachtoffers voelden zich beter gehoord en geholpen. Meer mensen deden aangifte en de doorlooptijd van melding tot aangifte werd sterk verkort. En in diverse gevallen werden er interventies gedaan zoals een huisbezoek van een wijkagent of het veiligstellen van digitale sporen. Inmiddels heeft de politie meerdere medewerkers bij ons gedetacheerd en bedienen we het hele land. Het uitgangspunt is dat slachtoffers hun verhaal zo veel mogelijk maar één keer hoeven te vertellen.”

Hoe gebruiken jullie data en intelligence?

“Wij beschikken over een grote informatiepositie. Jaarlijks ontvangen we meer dan honderdduizend meldingen en daarnaast ongeveer zeshonderdduizend doorgestuurde phishingmails. Die informatie laat patronen zien. Welke doelgroepen worden geraakt? Via welke kanalen begint fraude? Welke werkwijzen nemen toe? Omdat mensen zich vaak al melden met vragen en voordat financiële schade ontstaat, zien wij nieuwe fraudevormen vroeg opkomen. Zo zagen we dat traditionele bankhelpdeskfraude zich deels verplaatste richting fraude rond cryptoplatformen. Wanneer bepaalde patronen vaker voorkomen, sturen wij waarschuwingen en alerts uit om nieuw slachtofferschap te voorkomen.”

“Criminelen werken steeds professioneler, met scripts, callcenters en psychologische beïnvloedingstechnieken”

Wat baart jullie de meeste zorgen?

“Dat echt en nep steeds moeilijker van elkaar te onderscheiden zijn. AI maakt het mogelijk om fraude op grote schaal en zeer professioneel uit te voeren. Waar phishingmails vroeger vaak herkenbaar waren aan slechte spelling of vreemde formuleringen, kunnen criminelen nu foutloze en overtuigende berichten genereren. Met AI, gestolen persoonsgegevens en sociale media wordt fraude bovendien steeds persoonlijker. Criminelen werken steeds professioneler, met scripts, callcenters en psychologische beïnvloedingstechnieken. En het kan iedereen overkomen. Het idee dat fraude alleen ouderen treft, klopt niet. Daarom proberen wij ook schaamte weg te nemen. Schaamte zorgt er namelijk voor dat mensen geen melding doen, terwijl meldingen juist essentieel zijn om nieuwe dreigingen te herkennen, en om (meer) schade te voorkomen.”

Wat is de impact op slachtoffers?

“Fraude heeft vaak grote gevolgen, niet alleen financieel maar ook emotioneel. Mensen verliezen soms grote bedragen, maar ook wanneer de schade beperkt blijft, tast fraude het vertrouwen aan. Slachtoffers verliezen vertrouwen in digitale communicatie, in instituties en soms zelfs in hun eigen beoordelingsvermogen. Dat effect wordt versterkt doordat criminelen zich voordoen als banken, overheidsinstanties of bekende organisaties. Mensen gaan daardoor ook twijfelen aan echte berichten van echte instanties.”

Hoe ontwikkelt de Fraudehelpdesk zich verder?

“Wij ontwikkelen voortdurend onze dienstverlening en zetten in op nieuwe producten en diensten om burgers en ondernemers sneller te ondersteunen. Zo hebben wij een digitaal meldformulier ontwikkeld, beschikbaar op onze website, dat automatisch een passend (nood)advies geeft op basis van de situatie van de melder. Daardoor krijgen mensen ook buiten kantooruren direct een eerste handelingsperspectief. Daarnaast werken we aan een app met pushmeldingen voor nieuwe fraude-alerts om het publiek sneller op de hoogte kunnen stellen van actuele oplichtingspraktijken. En via een app hopen we ook jongeren beter te kunnen bereiken. Ook voor ondernemers ontwikkelen we nieuwe ondersteuning. Op dit moment loopt de pilot ‘MKB Cyber Alarmcentrale’. Ondernemers die getroffen zijn door cyberincidenten kunnen ons via een speciaal nummer bellen en worden snel gekoppeld aan gespecialiseerde experts.”

Welke signalen zijn relevant voor internal auditors?

“Voor organisaties en internal auditors zijn vooral terugkerende signalen belangrijk. Denk aan tijdsdruk, afwijkende betaalverzoeken, wijzigingen in bankgegevens en communicatie via onverwachte kanalen. Auditors moeten verder kijken dan alleen systemen en processen. Menselijk gedrag vormt vaak de grootste kwetsbaarheid. Praktische oefeningen helpen daarbij enorm. Wij ontwikkelden bijvoorbeeld een wachtwoordcheck waarbij gebruikers tijdens het invoeren van hun wachtwoord geconfronteerd worden met de vraag waarom zij hun wachtwoord zomaar afgeven. Door mensen iets te laten ervaren, blijft bewustwording beter hangen.”

Wat kunnen auditors leren van de Fraudehelpdesk?

“Internal auditors kunnen de waarschuwingen, trendrapportages en signalen van de Fraudehelpdesk gericht benutten bij frauderisicoanalyses en awarenessprogramma’s. Effectieve beheersing vraagt om een combinatie van maatregelen, zoals robuuste verificatieprocedures, het vierogenprincipe en realistische awarenessoefeningen. Tegelijkertijd is het belangrijk te onderkennen dat fraude geen louter technisch of procesmatig vraagstuk is. De grootste kwetsbaarheden ontstaan vaak in het menselijk handelen.”

Wat vraagt dat van de organisatie?

“Dat betekent dat organisaties niet alleen hun systemen op orde moeten hebben, maar ook bewust moeten investeren in de weerbaarheid van medewerkers. Zij moeten verdachte signalen kunnen herkennen, weten welke stappen zij vervolgens moeten zetten, en waar zij terechtkunnen om melding te doen. Het regelmatig oefenen met realistische scenario’s draagt eraan bij dat deze kennis ook daadwerkelijk wordt toegepast in de praktijk. Uiteindelijk is de kernvraag dan ook niet alleen hoe veilig systemen zijn ingericht, maar in hoeverre mensen binnen de organisatie in staat zijn om fraude te herkennen en er adequaat op te reageren.”

Waar staat de Fraudehelpdesk over vijf jaar?

“Ik hoop dat Nederland tegen die tijd beschikt over een echte anti-fraudehub. Fraudebestrijding is nu nog te versnipperd georganiseerd. Wij zijn een groot voorstander van verdere integratie: één laagdrempelig loket voor burgers en bedrijven, met warme overdracht naar ketenpartners, gedeelde intelligence en gezamenlijke analyse van trends. Internationaal gezien is de Fraudehelpdesk uniek als onafhankelijk eerste loket voor burgers én bedrijven. Tegelijkertijd zien wij in andere landen voorbeelden van geïntegreerde anti-scamcenters waarvan Nederland kan leren.”

Wat moet de lezer vooral onthouden?

“Fraude neemt toe en iedereen kan slachtoffer worden. Echt en nep zijn steeds moeilijker van elkaar te onderscheiden. Juist daarom is een onafhankelijk en laagdrempelig loket zoals de Fraudehelpdesk belangrijk. De belangrijkste boodschap is misschien wel dat schaamte fraudeurs helpt. Melden helpt slachtoffers. En het helpt voorkomen dat anderen hetzelfde overkomt.”