Fraude begint klein

Fraude verandert van vorm. Technologie maakt oplichting geraffineerder, economische druk vergroot kwetsbaarheden en controles alleen zijn niet genoeg. Frans Eusman, voormalig chief audit executive van Heineken en voorzitter van Transparency International Nederland en het IIA, ziet één rode draad: integriteit vraagt om voorbeeldgedrag, scherpte en een veilige meldcultuur.

Wie is Frans Eusman?

“Ik heb 39 jaar bij Heineken gewerkt. Ik ben begonnen in finance, kwam later in het algemeen management terecht en was onder andere managing director van Heineken Frankrijk. Verder was ik regionaal president Azië en zat ik bijna negen jaar in het executive committee. Toen mijn periode in Singapore afliep, wilde ik nog wel iets doen, maar niet meer een grote operationele rol. Er werd gevraagd: waarom volg je de chief audit executive niet op? Zo kwam ik in het auditvak terecht. Eigenlijk aan het einde van mijn carrière, niet als carrière op zichzelf.”

Waar ben je het meest trots op in je carrière?

“Trots op ‘iets’ vind ik lastig, het gaat voor mij vooral om verbinding met mensen en wat je gezamenlijk realiseert. Misschien ben ik daarom het meest trots op mijn afscheidsfeest. Daar waren ruim 250 mensen bij elkaar, van 26 tot 86 jaar, uit onder meer Singapore, Londen, Milaan, Wenen en Nederland. Bijna vijftig jaar Heineken-geschiedenis kwam samen, rondom een biertje. Dat vond ik heel mooi.”

Welke lessen uit internal audit neem je mee naar Transparency International?

“Als chief internal auditor bij Heineken was ik betrokken bij het integriteitsbeleid. Onze afdeling deed ook forensisch werk bij fraude, corruptie en vergelijkbare zaken. Daarbij breng je tijdens audits in verschillende landen weleens wat aan het licht. Hierdoor werd ik regelmatig om advies gevraagd over hoe om te gaan met zaken. En hoe fraude te voorkomen op kwetsbare momenten, bijvoorbeeld bij grote reorganisaties? Transparency International houdt zich bezig met corruptiebestrijding. In het publieke domein proberen we wetgeving te beïnvloeden, bijvoorbeeld rond de Europese anticorruptierichtlijn. Ook vragen we aandacht voor draaideurpolitiek: politici die lobbyist worden en lobbyisten die de politiek ingaan. We organiseren ook een business integriteitsforum waarin zo’n 25 á 30 bedrijven best practices en dilemma’s delen.”

“Deepfakes en realistische valse facturen maken impersonatie en manipulatie veel eenvoudiger. Daar stappen mensen makkelijk in”

Zie je trends in fraude en corruptie?

“Mijn observaties zijn niet statistisch onderbouwd, maar in mijn beleving is er in ruim dertig jaar veel veranderd. Omkoping was ooit fiscaal aftrekbaar; nu is een te hoge commissie betalen aan een dubieuze tussenpersoon onaanvaardbaar. De normverschuiving in één carrière is groot, maar Nederland loopt niet voorop. Bedrijven kijken eerder naar de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk als voorbeeld voor de norm. Daarnaast verandert fraude door technologie en AI. Deepfakes en realistische valse facturen maken impersonatie en manipulatie veel eenvoudiger. Daar stappen mensen makkelijk in.”

Speelt economische onzekerheid ook een rol?

“Zeker. Zelfs in een bierbedrijf is ons product voor veel medewerkers waardevol. Een krat bier vertegenwoordigt aanzienlijke waarde in bepaalde minder welvarende landen. Als het economisch moeilijker gaat, neemt de kwetsbaarheid toe en is het risico groter dat er toch een paar dozen bier van de wagen worden genomen. Kleine incidenten kunnen dan grotere vormen aannemen. Als energieprijzen stijgen en basisbehoeften onder druk komen te staan, loopt een onderneming meer risico. Daar moeten we waakzaam blijven.”

Wat adviseer je gewone burgers om fraude te herkennen?

“Als auditors hebben we het vaak over professioneel scepticisme. Ik denk dat iedere burger dat tegenwoordig nodig heeft. Het is mij bijvoorbeeld meerdere keren gebeurd dat mijn kinderen mij zogenaamd appen dat ze een nieuw telefoonnummer hebben. Dat is het begin van iemand die probeert je geld afhandig te maken. Als je geen professioneel scepticisme hebt, trap je daar misschien makkelijk in. Veel grote bedrijven doen al aan awareness campagnes, maar daarmee bereik je niet alle burgers. Digitale weerbaarheid moet vroeg beginnen. Niet alles wat je op Instagram en TikTok ziet is waar. Vanaf het moment dat kinderen een mobiele telefoon krijgen, moeten zij leren waar de risico’s zitten. Dat geldt ook voor oudere burgers.”

Is bekend wat fraude en corruptie kosten?

“Het World Economic Forum schat dat ongeveer 5% van het wereldwijde bruto binnenlands product verband heeft met fraude en corruptie. De Association of Certified Fraud Examiners noemt vergelijkbare cijfers. Ik denk dat het bijna onmogelijk is om dit precies te berekenen. Ook omdat de grens tussen onprofessioneel en onethisch niet altijd helemaal scherp is. Maar zelfs al neem je de percentages met een korreltje zout, het gaat zeker om enorme bedragen die niet doelmatig worden ingezet. En de consequentie van niet-ethisch gedrag gaat verder dan direct verlies. Als je het accepteert als het maar om een klein beetje gaat, kom je in een sfeer waarin onethisch gedrag normaal wordt. Daarom is voorbeeldgedrag van senior management cruciaal, wees bijna overdreven ethisch. Als we afspraken maken, moeten we ons daaraan houden. Bijvoorbeeld de eenvoudige regel dat de hoogste in rang het diner betaalt. Dat heeft niets met status of hiërarchie te maken, het voorkomt dat mensen hun eigen declaratie gaan goedkeuren.”

Hoe ga je om met grijze gebieden?

“Als internal auditor werk ik meer principegericht dan regelgericht. Regels alleen maken gedrag niet automatisch ethisch. Mijn leidraad is: kun je het uitleggen en verantwoorden? Dat is beter dan alleen vaste regels. Dus wat je privé niet zou kopen, moet je ook de onderneming niet laten betalen.”

Doen organisaties genoeg om frauderisico’s te identificeren?

“Ik denk dat we soms naïef zijn. Driekwart van de fraudeurs is zes jaar of langer in dienst. Vaak is er een vertrouwensbasis. Het is naïef om te denken, dat doen deze mensen niet. Financiële druk is een risico en het begint vaak klein. Iemand rommelt met een declaratie. Als dat niet wordt opgemerkt, wordt het groter. Daarom vind ik controles op kleine signalen nodig en cruciaal. Bij Heineken deden we regelmatig expense claim audits. Met gebruik van data analytics kun je tegenwoordig veel doen. Negen van de tien keer is er een goede verklaring. Maar een telefoontje en de vraag om uitleg geeft een signaal af: we vinden dit belangrijk.”

Het is niet een primaire taak van internal auditors om proactief op zoek te gaan naar fraudeurs

Waar moeten internal auditors scherp op zijn?

“Ik richt mij op basiscontroles: voorraadbeheer, voorraadtellingen en regelmatige audits zodat fraudes in elk geval niet heel groot kunnen worden. Data analytics kan signalen geven door te kijken naar de winstgevendheid van klanten of kanalen. Je kunt een heatmap maken en gerichter gaan auditen. Maar het is niet een primaire taak van internal auditors om proactief op zoek te gaan naar fraudeurs; we toetsen systematisch of processen, procedures en controls effectief zijn. En als internal audit algoritmes hiervoor ontwikkelt, moet je die overdragen aan de tweede lijn.”

Wat is de rol van internal audit in de integriteitscultuur?

“Auditors moeten niet alleen auditen, maar ook uitleggen waarom het belangrijk is. Het gaat om het waarborgen van de integriteit van de organisatie, de betrouwbaarheid van de boeken en de kwaliteit van de vastlegging. Als derde lijn kun je kritisch meedenken in integriteitscommissies en heb je een verbindende rol. Soms ontbreekt net de laatste stap. De meldingen van belangenconflicten blijven bij managers liggen zonder follow-up. Internal audit moet dan zorgen dat de uitkomsten daadwerkelijk worden opgevolgd, niet alleen gerapporteerd.”

Welke elementen ontbreken nog vaak in het gesprek over fraude?

“Fraudeurs werken vaak in groepjes. Een vierogenprincipe of functiescheiding faalt als mensen samen over die grenzen heen opereren. Daarmee komt cultuur opnieuw centraal te staan. Ik zet in op een sterke speak-upcultuur zodat collega’s patronen zien en melden. Bijna de helft van de fraude wordt via klokkenluiders ontdekt. Dus mensen moeten zich veilig voelen en anoniem kunnen melden zonder angst voor repercussies. En de vermoedens moeten leiden tot een ordelijk onderzoek.”

Wat is de kernboodschap voor internal auditors?

“Control en cultuur kunnen niet zonder elkaar. Data analytics en benchmarkanalyses helpen om signalen te zien. Maar uiteindelijk blijft cultuur essentieel. “Als we klokkenluiders niet faciliteren, beschermen en koesteren, droogt een belangrijke bron van fraudesignalen op. Auditors moeten daarom niet alleen kijken of er een speak-upregeling is, maar ook hoe meldingen worden opgevolgd en of melders echt beschermd worden.”