Nieuwe wegen overwegen

‘Wat als ze het nu wéér niet goed doen?’ Tijdens een teambijeenkomst hoorde ik onlangs deze vraag. Was zonder bijbedoeling, maar deze vraag raakte me. Het is een vraag die velen van jullie vast herkennen. Misschien heb je hem zelf ook weleens gesteld. En eerlijk gezegd: het is geen rare vraag. Het is misschien gewoon beroepsdeformatie om zo te gaan denken.

Maar wat zegt die vraag over ons? Interne beheersing en governance gaan niet over papieren ordners die stof vergaren op een plank. Het zijn praktijken, gedragingen, handelingen en ervaringen van mensen. Levende mensen, met hun eigen logica, context, mentale modellen en verhalen. En toch benaderen we hen vaak alsof ze object van toetsing zijn. Alsof hun werkelijkheden pas tellen als ze voldoen aan onze norm.

Het traditionele, assurancegerichte auditen gaat voorbij aan de factor mens. Het is niet per se fout, maar het is onvolledig. En de vraag die mij al een tijdje bezighoudt, is: zijn er andere meer sociale benaderingen die we kunnen toepassen of uitproberen? Mark van Twist en Ron de Korte verkenden al enkele relevante methodologieën in hun artikel Auditing: inspiratie voor innovatie uit de sociale wetenschappen. Een aantal daarvan zijn ook voor mijn vraag relevant. Ik neem je graag mee in een aantal richtingen.

Een eerste richting is de waarderende aanpak. Het is een begrip dat al jaren rondzweeft in ons vakgebied, maar waarbij de praktijk weerbarstig blijft. Kijk als auditor niet alleen naar wat er misgaat, maar waardeer de krachten die er al zijn. Dat vraagt meer dan een schouderklopje in een rapportage. Wat aandacht krijgt, groeit; ook in organisaties. Toen ik de bijdrage van Christel Verberg las over waarderend auditen in het boek Management Control Auditing: bijdragen voorbij toetsend onderzoek, herkende ik iets wat ik zelf ook had ervaren: het dogma ‘onderzoek als interventie’ werkt. Een waarderend-kritische benadering schept energie.

Een tweede richting verkennen Giulio Ockels en ik samen met andere vakcollega’s binnen een vaktechnisch onderzoek van het IIA: hoe kunnen we meer participatie toepassen in auditing? Kun je ook ‘een beetje’ participatief zijn? Maar ook een stap verder: hoe delen we onze onderzoeksruimte met de mensen die we onderzoeken? Het referaat van Kim van Zijp zie ik als een belangrijke bijdrage aan die vraag. Ook in brede zin is zij voor mij een bron van inspiratie als het gaat om anders kijken naar ons vakgebied.

Mijn eigen referaat richtte zich op een derde richting: responsief onderzoek. Dat is een specifieke vorm van participatief onderzoek waarbij je ruimte geeft aan de verschillende verhalen en perspectieven in een organisatie. Een meer sociale aanpak bestaat haast niet. Het is alleen wel een aanpak die flink schudt aan de fundamenten van het vakgebied; daarvoor moet je wel wat lef en durf in pacht hebben. Ik ben blij hierin een partner in crime te hebben gevonden in Manja Knevelbaard, die voor mij vernieuwing in het auditvak ademt.

En dan is er nog een vierde richting, die ik binnen mijn promotietraject aan het verkennen ben: ontwerpend onderzoeken. Hoe gaan we samen met de mensen die we doorgaans beoordelen op zoek naar passende oplossingen? In plaats van bevindingen op te leveren, zacht te laten landen en maanden later te monitoren: hoe pionieren we samen? Rainer Lenz inspireert mij hierin. In zijn bijdrage met Florian Hoos stelt hij dat auditors verder moeten kijken dan de strakke tweedeling tussen assurance en advies. We moeten meer bouwen, samen met de organisatie. De Design Audit Studio van de Algemene Rekenkamer is in dit verband veelzeggend. Een recent gesprek met Linda Meijer over hoe ze ontwerpend onderzoeken steeds meer toepassen, was bijzonder inspirerend.

We hoeven niet te stoppen met kritisch zijn. Laten we beginnen met in verbinding te zijn met de mensen om ons heen, met onze vakgenoten en met de organisaties die we willen helpen groeien. Niet alleen toetsen.