Jong geleerd?

Geweld… dagelijks mediaberichten over een heel spectrum van toenemende agressie en conflictescalatie, van zwaar vuurwerk als Cobra’s tegen politieagenten en hulpverleners, van drones en raketten tegen ziekenhuizen en energiecentrales, tot het daadwerkelijk dreigen met kernwapens. Geweld genereert geweld. Nationaal: politie grijpt naar tasers en traangas. Internationaal: links en rechts worden ‘defensie’budgetten met vele miljarden verhoogd, de wereldwijde wapenhandel boomt.

Maar geweld genereert niet alleen geweld. Toenemend geweld genereert toenemende angst, en angst wederom geweld. Een duivelse, haast onontkoombare vicieuze cirkel van lijden en van destructie. De staat tracht zich hiertegen te verweren en formuleert nieuwe wetgeving, verbiedt vuurwerk, plaatst metaaldetectoren en camera’s. Hij investeert in hightech wapens en sluit allianties met gelijkgezinden. De dialectische tragiek is natuurlijk dat elke alliantie per definitie staat tegenover een andere. Immers elk ‘wij’ creëert een ‘zij’. Wij, de goeden, en zij, de slechteriken.

Is het denkbaar dat deze heilloze cirkel kan worden doorbroken? Alleszins doet men pogingen in die richting. In Den Haag staat een Vredespaleis, in New York het indrukwekkende gebouw van de Verenigde Naties. We houden er ook een Internationaal Gerechtshof op na. Keer op keer wordt er verwezen naar wetgeving, naar internationale regels en overeenkomsten. Veelal wenst men strengere wetten, hardere straffen, massievere sancties. Het is treurig om te zien hoe beperkt de effecten van al deze inspanningen zijn. Zij doorbreken de vicieuze cirkels niet. Integendeel, zij versterken ze.

Soms lijkt het of toenemend geweld negatief correleert met afname van morele bakens. Morele bakens kenmerkten de maatschappij en de geopolitiek, zeker tot halverwege de vorige eeuw. Linkse arbeidersverenigingen droegen ethiek hoog in het rode vaandel. De confessionele zuilen verdeelden de maatschappij in overzichtelijke eenheden. In de kerk kwamen elke zondag weer de tien geboden op tafel, het verbod om te doden, de oproep tot liefde voor de naaste. Een wekelijkse conditionering, van geboorte tot dood waardoor deze geboden konden worden geïnternaliseerd.

Van dit alles is thans niets meer over. Evenals arbeiders behoren dominees en priesters tot een uitstervend ras. De wekelijkse morele conditionering is verdwenen; kinderen zijn op zondagochtend aan het gamen.